HİKMET 

Klasik sözlüklerde hikmet kelimesinin (çoğulu hikem) “yargıda bulunmak” anlamındaki hükm masdarından isim olduğu belirtilir; ayrıca “engellemek, alıkoymak, gemlemek; sağlam olmak” mânalarına gelen ihkâm masdarlarıyla anlam ilişkisi kurulur. İbn Düreyd’in tesbitine göre Arapça’daki “el-kelime mine’l-hikme” deyiminde geçen hikmet kelimesinde “alıkoymak, gem vurmak, sakındırmak” anlamı daha çok belirgindir. Zira bu deyimle kastedilen şey insanı iyi olana yönlendiren, çirkin ve kötü olandan alıkoyan sözdür. Böyle ahlâkî muhtevalı özlü sözlere hikmetin yanı sıra hüküm de denmektedir (Cemheretü’l-luġa, “ḥkm”). Bu iki kelimenin anlamını birbirine daha da yaklaştıran Cevherî, hikmetin ihkâmla bağlantısı sebebiyle hakîm kelimesine hem “işleri gereği gibi sağlam ve kusursuz yapan” hem de “âlim ve ilmî hüküm sahibi” mânalarını vermektedir. İshak b. İbrâhim el-Fârâbî ise hikmetin anlamını kısaca “mânaları idrak etmek” şeklinde açıklamaktadır (Dîvânü’l-edeb, I, 200). Batı kaynakları, Arapça hikmetin Kitâb-ı Mukaddes’in birçok yerinde “zihnî kabiliyet, ustalık” anlamında kullanılan İbrânîce hokhmah kelimesiyle aynı semitik köke dayandığını belirtir (ER, VI, 415; EJd., XVI, 558).

Kur’ân-ı Kerîm’de hikmet, on yerde kitap kelimesiyle beraber olmak üzere yirmi defa geçmektedir; ayrıca üç defa “mülk”, birer defa da mev‘iza, hayır, âyet kelimeleriyle birlikte kullanılmıştır; “hikmetün bâliga” terkibi ise bizzat Kur’ân-ı Kerîm’i ifade eder. Bu kelimelerin hikmetle birlikte kullanılması, hikmetin hangi anlama delâlet ettiği hususunda çeşitli yorumlara yol açmıştır. Kur’an terminolojisine dair günümüze ulaşmış en eski metinlerden biri olan Mukātil b. Süleyman’ın (ö. 150/767) el-Vücûh ve’n-neẓâʾir adlı eserinde hikmetin beş “vech”i olduğu belirtilmektedir. 

1. Kur’an’da emir ve nehiy kipleriyle geçen öğütler anlamındaki hikmet (meselâ bk. el-Bakara 2/231; Âl-i İmrân 3/48; en-Nisâ 4/113), 

2. Anlayış (fehm) ve ilim anlamındaki hikmet (Meryem 19/12), 

3. Nübüvvette hikmet (el-Bakara 2/251; en-Nisâ 4/54; Sâd 38/20), 

4. Kur’an’ın doğru uygulama anlamındaki hikmet (el-Bakara 2/269), 

5. Bizzat Kur’an (en-Nahl 16/125).

 Râgıb el-İsfahânî ise hikmet terimini “ilim ve akılla gerçeği, Hakikati bulma” şeklinde tanımlamaktadır. 

Müfessirler Kur’an’da yer alan hikmet terimini çeşitli şekillerde yorumlamışlardır. İbn Cerîr et-Taberî, “Onlara kitap ve hikmeti öğretir” âyetiyle (el-Bakara 2/129), “Hikmeti dilediğine verir; kime hikmet verilmişse ona çok hayır verilmiş demektir; ancak akıl sahipleri düşünürler” meâlindeki âyeti (el-Bakara 2/269) yorumlarken bu terimi etraflıca ele almıştır. Ona göre verildiği belirtilen hikmet “söz ve fiilde isabet”tir. 

Zemahşerî, Allah’ın dilediğine büyük bir hayır olarak verdiği hikmeti (el-Bakara 2/269) “ilim ve amel uygunluğu” şeklinde yorumlamıştır. Ona göre âyetin devamından da anlaşılacağı üzere Allah’ın katında hakîm ilmiyle amel eden âlimdir (el-Keşşâf, I, 396). Kurtubi ise “kitabın doğru anlamak ve uygulamak” demiştir.

Hikmet, Yâsîn 36:2’de de belirtildiği gibi “el-hakîm olan Kur’an hakikatleriyle donanımlı olmak” demektir. Hikmet sahibi olmak Yüce Allah’ın emir ve yasaklarının yer aldığı vahiy ile buluşarak derin bir muhakeme ve isabet sahibi olabilme erdemidir.

Hikmet Allah için kullanıldığında “eşyayı bilmek ve onu en sağlam ve kusursuz biçimde yerli yerinde, dengeli ve muntazam yaratmak, yapmak, ortaya koymak, işin arka perdesini bilmek”, insan için kullanıldığında “Allah'ın yasaklarından alıkoymak, sakındırmak, Kur'ân-ı en doğru şekilde uygulamak ve onunla en isabetli, doğru şekilde hükmetmek, pratik hayatta uygulama yeteneği” anlamına gelmektedir.

Hüküm hikmetten daha geneldir. Zira her hikmet hükümdür, fakat her hüküm hikmet değildir.

Kısaca hikmet; vahyi yani Allah'ın hükümlerini doğru, adaletli ve isabetli, Allah'ın razı olacağı şekilde uygulamaktır. Bütün nebilere hikmet verilmiştir. Çünkü Allah'ın vahyini en doğru ve isabetli onlar uygular. Allah, nebiler dışındaki bazı müslümanlara da Kur'an derinlemesine/detaylı anlama, bilme (ilim) ve hikmet yani bildiği ilimle doğru  ve isabetli şekilde amel etme, karar verme (hakemlik/ yapma) yeteneği vermiştir.

Şimdi gelin hikmet ile ilgili ayetlere bakalım:

"Hikmeti (bildiğiyle doğru ve isabetli Âmel etmeyi, karar vermeyi) dilediğine verir. Kime hikmet verilmişse şüphesiz ona çokça hayır verilmiştir. Bundan ancak akıl sahipleri (aklını kullananlar) ibret alır." (Bakara 269)

Bazılar, hikmetin, Hz. Peygamberin sünneti olduğunu iddia ediyorlar. Bunlara göre Kur’an’la birlikte hikmet, yani sünnet de vahiy edilmiştir. Yani haşa sünneti de vahiy kapsamında düşünüyorlar. Oysa bu iddia batıldır. Çünkü ayette göre yüce Allah dileyen/hak eden/ herkese hikmeti veriyor. Eğer hikmet sünnet ise, o zaman Hz. Peygamberden başka onun gibi nice insanlar da sünnet sahibi olurlar. Daha açık bir ifadeyle Hz. Peygamberden başkasına vahiy verilir anlamı çıkıyor. Yani benim, senin ve başkasının da Hz. Peygamber gibi sünneti olabiliyor muş? Çünkü yüce Allah Hz. Lokman’a, diğer peygamberlere ve hatta bu ayette göre peygamber olmayanlara da hak eden herkese hikmeti verir. Eğer bize de hikmet verilebiliyorsa, demek ki, hikmet sünnet değildir. Ayrıca bu iddiadan hareketle sünnet, hikmet adı altında Hz. Peygambere vahiy yoluyla verilmiştir desek, o zaman onun bütün sünneti de Müslümanlara farzdır dememeniz gerekir. Çünkü bu iddiaya göre sünnet de vahiy ürünü olur. Hâlbuki Hz. Peygamberin kıldığı hiçbir nafile namaz, giyim-kuşam vs. Müslümanlara farz değildir. Özetle, sünneti, vahyin bir parçası olarak düşünmek, Allah muhafaza! Kur’an’a olan imanı da zedelemektedir. Çünkü Resûllah hem Nebi (Beşer Haberci) hem Resûl (elçi) dir. Din konusunda resul vahye uyar ve vahyi aktarıp yaşar. Dünyevi konularda ise nefsine göre hareket eder. Bu yüzden her yaptığı vahiy değil din konusunda yaptığı vahiydir ve onlarda Kur'ân da yazılıdır.

"Ya da Allah'ın insanlara cömertçe sunduğu nimet ve bol ihsanına karşı haset mi ediyorlar? Oysa Biz İbrahim ailesine (ki sen de o nesildensin) vahiy ve hikmet vermiş (kitaptaki bilgileri pratik hayatta uygulama yeteneği) bahşetmiş ve onlara güçlü bir hükümranlık vermiştik." (Nisâ 54)

"Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve (O'nun) hikmetini (Resûl nasıl Kur'ân'ı uyguluyor) düşünün! Şüphesiz Allah, her şeyin iç yüzünü bilendir ve her şeyden haberi olandır." (Ahzab 34)

Hz. Muhammed’in hanımlarının “Yüce Allah’ın ayetlerine” ve onların uygulanma ve hükme dönüştürülme biçimi olan “hikmet”e kulak vermeleri kendilerinden ve elbette ümmetin bütün fertlerinden istenmektedir. Bu birliktelik Kur’an buyruklarının insanlar tarafından uygulanabilir oluşunun en önemli ispatıdır. 

Aynı zamanda “Allah’ın ayetlerini ve hikmetini düşünmek” Kur’an çalışması yapmak demektir. Bu ayet evlerde günün belli saatlerinde Kur’an’ı anlama çalışması yapılması gerektiğini anlatmaktadır. Yani, “Kur’an çalışması yaparak dininizle tanışın, Allah’ın kanunlarını öğrenin, emir, ilke ve kurallarını görün, yasaklarını bilin. Hayata nasıl geçireceğiz ve nasıl erdemli kişi olup cennete varis olacağınızı anlayın!” diyor.

"Onun hükümranlığını kuvvetlendirmiş, ona hikmet (vahyi doğru ve isabetli uygulamayı) ve güzel konuşma yeteneği vermiştik." (Sad 20)

Hz. Davud, heybetli olmak, Allah tarafından yardıma uğramak ve kendisine birçok muhafız verilmek, büyük ordulara kumanda etmek gibi pâyelerle güçlendirilmiş, ayrıca peygamberlik, kitap, ilim, güzel konuşma ve vahiyle doğru ve isabetli hükmetme, uygulama yeteneğine sahipti. 

"İsa, (hakîkati gözler önüne seren) apaçık mûcizelerle (İsrail Oğulları’na) gelince, “Bakın;” demişti, “ben size, (Rabb’inizden) hikmet dolu sözler getirdim ve üzerinde ayrılığa düştüğünüz konuların önemli bir kısmını açıklığa kavuşturmak için (size Allah tarafında gönderildim!) O hâlde, Allah’a yürekten bir saygıyla bağlanın ve (O’nun elçisi olmam hasebiyle) bana itaat edin!” (Zuhruf 63)

 (وأطيعوني) ‘’ve bana, (tebliğ ettiğim Allah’ın mesajları hususunda) itaat edin.’’ şeklindedir. Çünkü mutlak itaat sadece yüce Allah’adır. Elçilere itaat ise, Allah’tan vahiyle aldıkları mesajları tebliğ etme hususundadır. Bu nedenle Kur’an’da geçen (أطيعوا الله وأطيعواالرسول) gibi ayetlerin anlamı şöyledir. ‘’Allah’a ve (tebliğ ettiği Allah’ın mesajları hususunda) elçisine itaat edin.’’ şeklindedir. Yani elçiye itaat, tebliğ ettiği ilahi mesajlara iman etmek, anlamaya çalışmak, uygulamak ve gereğini yapmaktır.

"Andolsun ki, onlara (kendilerini şirkten ve bozulmalardan) alıkoyacak, anlamlı ve etkili nice haberler gelmiştir. Bu (Allah’ın) üstün bir hikmettir. Fakat (gelen) uyarılar (inanmak gibi bir niyetleri olmadığı için onlara) hiç bir fayda vermemiştir." (Kamer 4,5)

“Bunun üzerine, onları Allah’ın izniyle (iradesiyle) bozguna uğrattılar. (Yurtlarından sürülüp, ezilmiş ve tüm hakları ellerinden alınmış inananların safında bulunan) Davud da (işgalci, cani, zalim, azgın ve diktatör düşman hükümdarı) Calut’u öldürdü; Allah da ona mülk (hükümranlık) ve hikmet (bildiğiyle/vahiyle doğru ve isabetli amel etme ve karar verme yetisi) verdi ve istediği şeyin bilgisini öğretti. Ve eğer Allah insanların bir kısmıyla (meşru müdafaa hakkını kullanmak zorunda kalanlarla) diğerlerini (saldırgan güçleri) savmasaydı (insanlara kendilerini başkalarına karşı savunma izni, gücü ve bilinci vermeseydi) yeryüzü çürüme ve yozlaşmaya maruz kalırdı: Fakat Allah bütün âlemlere (insanlara) karşı sınırsız lütuf sahibidir." (Bakara 251)

Calut’u öldüren Davud, Hz. Süleyman’ın babası olan hükümdar peygamber Hz. Davud’dur. Yüce Allah ona mülk yani hükümdarlık vermiş, ayrıca hikmet denen “kararlarında isabet edebilecek muhakeme gücü” kendisine ihsan etmiştir. Bu özelikle Hz. Davud’a peygamberlik verildiğinin ifadesidir.